Historia urzędu

Słowo wstępne

Początki współczesnej administracji miar w Polsce sięgają XIX w. gdy Polska była podzielona między trzech zaborców, chcących wprowadzać swoje miary i prawa.  Na ziemiach polskich podczas zaborów obowiązywały trzy systemy organizacji służb legalizacji przyrządów pomiarowych. Najstarszy –  obowiązywał w zaborze austriackim, funkcjonował na podstawie zarządzenia cesarza Józefa II z 1787 r.,
na mocy którego legalizację i nadzór nad miarami powierzono magistratom oraz innym władzom terytorialnym. W zaborze pruskim od 1816 r. obowiązywała ustawa o miarach powołująca Komisję Wzorcowniczą oraz podległe jej komisje terenowe, które sprawowały nadzór nad komunalnymi i gminnymi urzędami miar. W Rosji obowiązek dokonywania legalizacji spoczywał na władzach gubernialnych, powiatowych i na pięciu państwowych Izbach Legalizacyjnych, funkcjonowały równolegle tam miary nowopolskie, rosyjskie i rosyjsko-polskie.
"Dekret o miarach" z dnia 8 lutego 1919 r. powołujący administrację miar i jej naczelny organ Główny Urząd Miar w Warszawie był Jednym z pierwszych aktów prawnych Polski Niepodległej był  "Dekret o miarach" z dnia 8 lutego 1919 r. powołujący administrację miar i jej naczelny organ Główny Urząd Miar w Warszawie. Został on podpisany przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego, Prezydenta Ministrów Ignacego Jana Padarewskiego oraz Ministra Przemysłu i Handlu Kazimierza  Hacię.

 

Główny Urząd Miar został  utworzony

1 kwietnia 1919 r. Pierwszy dyrektor inż. Zdzisław Rauszer, podjął dzieło ujednolicenia miar w odradzającej się Polsce. Fundamentalnym zadaniem było utworzenie administracji miar i zapewnienie sprawnego nią zarządzania. Prace organizacyjne doprowadziły do powołania sześciu Okręgowych Urzędów Miar  na terenie całej Polski:

  • Warszawskiego Okręgowego Urząd Miar /nr 1/
  • Lubelskiego Okręgowego Urząd Miar /nr 2/
  • Poznańskiego Okręgowego Urząd Miar /nr 4/
  • Lwowskiego  Okręgowy Urząd Miar  /nr 3/
  • Wileńskiego  Okręgowy Urząd Miar /nr 6/
  • Śląskiego Okręgu Legalizacji Narzędzi Mierniczych /nr 5/

Śląski Okręg Legalizacji Narzędzi Mierniczych obejmował obszar składający się z części województw:

  • Śląskiego (powiaty: katowicki, pszczyński, świętochłowicki, tarnogórski, cieszyński, bielski, rybnicki, lubliniecki),
  • Krakowskiego (powiaty: bialski, żywiecki, chrzanowski, myślenicki, wadowicki),
  • Kieleckiego (powiaty: miechowski, częstochowski, będziński, olkuski i zawierciański).


 W tym miasta: Katowice, Cieszyn, Bielsko, Kraków, Rybnik, Nowy Sącz, Częstochowa i Sosnowiec.

 

Problemy granic a początki organizacji miar

Problemy administracji miar na Śląsku były związane ze stanem niepewności terytorialnej. Do 1918 r. kształt granicy Śląska nie był ustalony. Trwał spór graniczny z Czechami o Śląsk Cieszyński i z Niemcami o Górny Śląsk. W styczniu 1919 r. linia demarkacyjna na Śląsku Cie­szyńskim, Spiszu i Orawie została przerwana przez wojska czeskie, co wywołało konflikt zbrojny z Pol­ską. Walki zakończyły się połowicznie dla obydwu stron. Ostatecznie, poza granicami Polski znalazło się Zaolzie, Zagłębie Karwińskie oraz znaczna część Spi­szu i Orawy. Część Śląska Cieszyńskiego weszła w skład województwa śląskiego. Dla tych te­renów, 20 stycznia 1920 r. została utworzona Zastęp­cza Nadinspekcja Urzędów Śląska Cieszyńskiego z siedzibą w Warszawie, administrująca urzędami miar w Cieszynie i Bielsku. Kierował nią, w randze nadinspektora, Stanisław Muszkat – wicedyrektor Głównego Urzędu Miar. Zastępcą był inż. Jan Werner, późniejszy naczelnik Okręgowego Urzędu Miar
w Poznaniu. Znacznie bardziej skomplikowana była sytuacja na Górnym Śląsku, którego status przynależ­ności, według postanowień traktatu wersalskiego, miał rozstrzygnąć plebiscyt. Przeciągający się stan niepew­ności terytorialnej powodował, że losy śląskich urzę­dów miar długo pozostawały nierozstrzygnięte. W wyniku plebiscytu oraz na mocy decyzji mocarstw zachodnich w sprawie granic, na którą wpływ niewątpliwy miał wybuch III Powstania Śląskie­go, Polsce przypadła większa część Śląska niż pier­wotnie zakładano. Utworzono autonomiczne woje­wództwo śląskie, w skład którego weszły powiat: rybnicki, pszczyński, część tarnogórskiego, lublinieckiego, bytomskiego i zabrzańskiego oraz Ka­towice i Królewska Huta (obecnie Chorzów). Z dawnych pruskich urzędów miar tylko urząd w Katowicach przypadł Polsce, pozostałe niemieckiej Dyrekcji Miar we Wrocławiu. Zgodnie z zasadą autonomii Śląska, tworzące się urzędy miar podlegały Wydziałowi Przemysłu i Handlu Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego. Do objęcia służby w ponie­mieckich urzędach miar na Górnym Śląsku, staraniem Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu, wytypowano na przeszkolenie w Okręgowym Urzędzie Miar w Poznaniu siedem osób: Michał Besler z Halemby, Karol Se­wera ze Studzienki, Grzesica z Murcek, Józef Łukaszczyk i Paweł Woś z Mikulczyc, Paweł Russek z Za­brza oraz Józef Kostorz z Bogucic.

W lipcu 1921 r. zostali wezwani do Głównej Kwatery Powstańczej w Szopienicach i stamtąd przerzuceni przez zieloną granicę do Sosnowca, skąd udali się do Po­znania. Dokumenty wyjazdowe wręczył im inż. Józef Kiedroń, późniejszy minister przemysłu i handlu. Trzymiesięczny kurs kończył się egzaminem przed komisją w składzie: dr inż. Zdzisław Rauszer – dyrektor Głównego Urzędu Miar, inż. Leon Prawdzic-Szczawiński – naczelnik Okręgowego Urzę­du Miar w Poznaniu
i inspektor Żurawski (imię nieznane) – pracownik pruskiego Inspektoratu Legalizacyjnego w Pozna­niu.

Po ukończeniu kursu absolwenci otrzymali przy­dział do poszczególnych miejscowych urzędów, sta­nowiąc kadrę terenowych organów administracji miar.
Do objęcia Miejscowego Urzędu Miar w Katowicach, został skierowany J. Kostorz. Spowo­dowało to konflikt z władzami wojewódzkimi na tle przynależności organizacyjnej śląskich urzędów miar. zda­niem władz miejscowych urzędy miar miały podlegać Wydziałowi Przemysłu i Handlu Urzędu Wojewódz­kiego w Katowicach. W rozmowach mających na celu rozstrzygnięcie problemu wzięli udział Józe­f Rymar, inż. L. Prawdzic-Szczawiński i J. Łukaszczyk. Przedstawiona przez nich propozycja włączenia urzędu miar w Katowicach do Okręgowego Urzędu Miar w Poznaniu została odrzucona. Wówczas Miejscowy Urząd Miar podlegał Śląskiemu Wydziałowi Przemysłu i Handlu. Kie­rownictwo urzędem powierzono inż. Józefowi Póżniakowi, który po trzymiesięcznym urzędowaniu zrezygnował z pracy. W tej sytuacji władze lokalne kierowa­nie urzędem powierzyły J. Łukaszczykowi, a urucho­mienie drugiego na Górnym Śląsku Miejscowego Urzędu Miar w Rybniku zlecono J. Kostorzowi. W wyniku rozmów dyr. Rauszera z wojewodą śląskim. Miejscowe Urzędy Miar w Katowicach i Rybniku zostały podporządkowane Głównemu Urzędowi Miar w Warszawie.

Za porozumieniem Minister­stwa Przemysłu i Handlu z władzami wojewódzkimi utworzono Śląski Okręg Legalizacji Narzędzi Mierniczych, powierzając pełnienie obowiązków na­czelnika inż. górniczemu Marianowi Leonardowi Narkiewiczowi. Dzięki staraniom pozyskano dla potrzeb Śląskiego Okręgu część pomieszczeń szkoły w Królewskiej Hucie przy ul. Mickiewicza 37. Uroczyste otwarcie siedziby nastąpiło 21 lipca 1923 r. W skład osobowy wchodzili:

  • Kierownikiem kancelarii został Jan Nowak jako kierownik kancelarii,
  • Helena Jureczko – sekretarka,
  • Balcerkiewicz (imię nieznane) pracownik kasowości,
  • Paweł Russek, Paweł Woś, Karol Sewera oraz Stanis­ław Dawidowicz – pracownicy działu technicznego.

Pierwsze wyposażenie Urzędu w Królewskiej Hucie stanowiły 3 wiszące wagi techniczne, komplet przymiarów i kolb szklanych, przyrząd sześcianujący do beczek, odważniki pomostowe kontrolne oraz wyprawa podróżna objazdowego urzędu miar. Wyposażenie to umożliwiało legalizowanie:

  • Tradycyjnych przyrządów pomiarowych do mierzenia długości, powierzchni, objętości i masy,
  • Beczek do piwa w browarach,
  • Wózków kopalnianych,
  • Wagi kolejowych na kopalniach,
  • Popularnych narzędzi mierniczych stosowane w handlu,
  • Odmierzaczy paliw samochodowych.

Pierwszą inwestycją, jakiej dokonano w siedzibie urzędu była stacja do sprawdzania liczników energii elektrycznej (1924 r.), po czym zakupiono m.in.: komplet wag technicznych, aparat do sprawdzania podzielni wag przesuwnikowych.

Następcą inż. Narkiewicza na stanowisku naczelnika, po jego śmierci, był Stanisław Markiewicz (1927-1939), przeniesiony z Lubelskiego Okręgowego Urzędu Miar. Dzięki jego staraniom zakupiono od Banku Gospodarstwa Krajowego w Katowicach budynek przy ul. Józefa Piłsudskiego 9 (obecnie Rynek 9). Dnia 30 grudnia 1930 r. dokonano oficjalnego przeniesienia urzędu z Królewskiej Huty. W rym samym roku Okręg otrzymał nazwę Katowicki Okręgowy Urząd Miar. W nowym budynku, po montażu maszyn elektrycznych rozpoczął pracę dział elektryczny. Około 1932 r. przystąpiono do legalizacji gazomierzy w zakładach naprawczych tych przyrządów. Następnie przystąpiono do legalizacji gazomierzy i sprawdzania aparatów szcześcianujących.
Po wykonaniu instalacji wodnokanalizacyjnych uruchomione zostało stanowisko do legalizacji wodomierzy „Aquametro”. W latach 1937-1938 rozpoczę­to legalizację taksometrów. Stanowisko do ich sprawdzania składało się z olbrzymiej i hałaśliwej maszyny napędzanej elektromotorem oraz z bazy terenowej zaopatrzonej w mnogość różnych znaków. urządzenie to od początku budziło kontrowersje, w związku z czym do sprawdzania taksometrów używano odręcznie wykonanego przyrządu, który był prototypem stanowisk pomiarowych, stosowanych jeszcze długo po wojnie. W 1938 r. do obszaru Katowickiego Okręgowego Urzędu Miar został włączony Miejscowy Urząd Miar w Krakowie, a wiosną 1939 r. urzędy w Kielcach i Nowym Sączu. Łączny zasięg terytorialny obejmo­wał wówczas dziesięć Miejscowych Urzędów Miar. Stan taki przetrwał do 01.09.199 r.

W wyniku rozpoczęcia wojny naczelnika Narkiewicza wraz z rodziną wyjechał do Warszawy, gdzie zgi­nął w czasie Powstania Warszawskiego.
W okresie okupacji Okręgowy Urząd Miar w Katowi­cach przestał istnieć, a część podległych mu urzędów miejscowych znalazła się w granicach Generalnej Guberni. W tym czasie miejscowe urzędy miar na terenie Śląska podlegały niemieckiej Dyrekcji Miar we Wroc­ławiu, a urzędy z obszaru GG okupacyjnej Dyrekcji Miar w Krakowie.

Okres powojenny

Ponowne uruchomienie Okręgowego Urzędu Miar w Katowicach nastąpiło w dniu 1 lutego 1945 r. Sie­dziba urzędu stała się wówczas jednocześnie siedzibą Głównego Urzędu Miar, z powodu całkowitego znisz­czenia gmachu w Warszawie. Stan taki trwał do końca 1945 r., tj. do czasu przeniesienia GUM z Katowic do By­tomia, a w 1949 r. do Warszawy.

Okręgowym Urzędem Miar w Katowicach od 16 czerwca 1945 r. kierował Stanisław Dawidowicz – zasłużony metrolog i wychowawca trzech pokoleń pracowników technicznych terenowej służby miar pozostający na stanowisku Dyrektora przez 25 lat. Wówczas oprócz przyrządów pomiarowych sprawdzanych przed wojną rozpoczęto legalizację wag i odważników dużej dokładności, siłomierzy kontrolnych i użytkowych, maszyn wytrzymałościowych i twardościomierzy, wskazówkowych mierników elektrycznych, przekładników prądowych i napięciowych. W 1952 r. OUM w Katowicach współorganizował wraz z GUM nowy Okręgowy Urząd Miar w Krakowie, przekazując jednocześnie trzy Obwodowe Urzędy Miar: w Krakowie, Kielcach i Nowym Sączu.

Na przełomie lat 1962-63 zorganizowany został Wydział Nadzoru Legalizacyjnego, którego zadaniem jest przeprowadzenie i koordynowanie w ramach okręgu kontroli przestrzegania przez użytkowników przyrządów mierniczych postanowień dekretu „Dekretu o organach administracji miar oraz miarach i narzędziach mierniczych” z 1951 r.

Na mocy ustawy o miarach i narzędziach pomiarowych z dnia 17 czerwca 1966 utworzono Centralny Urząd Jakości i Miar. Od kwietnia 1967 r. zaczęło obowiązywać nowe zarządzenie prezesa CUJiM w sprawie określenia przyrządów pomiarowych podlegających obowiązkowi legalizacji. W wyniku czego przystąpiono do legalizacji sfigmomanometrów do pomiaru ciśnienia tętniczego krwi u wytwórcy, a na przełomie lat 1969-1970 rozpoczęto legalizację tachometrów i stoperów.

Zgodnie z ustawą z dnia 29 marca 1972 w miejsce CUMiJ został utworzony Polski Komitet Normalizacji Miar i Jakości a Okręgowe Urzędy Miar zostają przekształcone w Okręgowe Urzędy Miar i Jakości.

Kolejne zmiany dotyczyły stworzenia Wydziału Długości i Kąta, a w roku 1976 została uruchomiona przy Obwodowym Urzędzie Miar Pracownia Płytek Wzorcowych Długości i Kąta w Bytomiu.

W wyniku nowego podziału administracyjnego Polski w roku 1976 Okręg zaczął wykonywać swoje zadania na terenie województw: katowickiego, bielskiego i częstochowskiego. W wyniku tych zmian OUM podlega siedem Obwodowych Urzędów Miar: w Katowicach, Bielsku-Białej, Gliwicach, Rybniku, Częstochowie i w Sosnowcu.

Wydział Elektroniki zostaje utworzony w 1986 r., natomiast od 1992 w Wydziale Masy i Siły rozpoczęto legalizację radarowych mierników prędkości.

Przepisy ustawy z dnia 3 kwietnia 1993 r. Prawo o miarach przywracają historyczną nazwę Urzędu, tworząc Okręgowy Urząd Miar w Katowicach. Ponadto zostaje zniesiony Polski Komitet Normalizacji Miar i Jakości a odtworzony Główny Urząd Miar, oraz powołano Polski Komitetu Normalizacyjny oraz Polskie Centrum Badań i Certyfikacji.

W latach 1994-1998 na terenie działania OUM zrealizowanych zostało szereg przedsięwzięć dotyczących sprawdza­nia wag o dużym obciążeniu i dużych wzorców masy oraz wznowienie uwierzytel­niania tachografów samochodowych. Z początkiem 1996 r. została uruchomiona w Obwodowym Urzędzie Miar w Rybniku Pracownia Analizatorów Spalin Samochodowych. Natomiast na stanowisku pomiarowym w Wydziale Elektroniki rozpoczęto uwierzytelnienie pehametrów oraz rotametrów do gazu na stanowisku pomiarowym w punkcie legalizacyjnym. 

 

Czasy współczesne, reforma administracji miar

Rok 1999 rozpoczął się reformą administracyjną kraju, w wyniku której Okręgowy Urząd Miar w Katowicach zmienił obszar swojego działania. Obecnie tak jak w okresie międzywojennym działa na obszarze województwa śląskiego.

W roku 2001 uchwalono nową ustawę Prawo o Miarach, a jej nowelizację w 2004 r. Wydane na podstawie nowej i znowelizowanej ustawy przepisy wykonawcze zmniejszyły ilość rodzajów przyrządów pomiarowych podlegających prawnej kontroli metrologicznej oraz stworzyły możliwość do uzyskania przez podmioty gospodarcze upoważnień do wykonywania legalizacji niektórych rodzajów przyrządów pomiarowych.

Kolejne zmiany zostały naznaczone przez przedmioty gospodarcze wprowadzające do swojej działalności system – ISO, obligujący w stosunku do przyrządów pomiarowych (niepodlegających prawnej kontroli metrologicznej). Powstaje Zespół Laboratoriów Wzorcujących, w skład którego wchodzi Laboratorium Elektryczne oraz Laboratorium Mechaniczne. Zespół Laboratoriów Wzorcujących w dniu 16 stycznia 2006 r. uzyskał akredytację PCA w zakresie następujących dziedzin: długość, kąt, wielkości elektryczne, czas, częstotliwość, wielkości optyczne, wielkości fizykochemiczne. Dniem 19 października 2011 r. akredytacja została rozszerzona o dziedziny: ciśnienia i próżnia.

W 2001 roku weszła w życie ustawa o towarach paczkowanych, która została znowelizowana w 2004 r., na podstawie której organy Okręgowych i Obwodowych Urzędów Miar sprawują nadzór nad rynkiem producentów i importerów towarów paczkowanych. Ustawa ta została znowelizowana w 2004 r. oraz w 2009 r.

Wejście Polski do Unii Europejskiej nałożyło na administrację miar nowe obowiązki – a mianowicie wyprodukowane wagi nieautomatyczne wyprodukowane po miesiącu maj 2004 r. podlegają ocenie zgodności. Ocena ta odbywa się zgodnie z wymaganiami dyrektywy 90/384/EWG wprowadzonej rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 11 grudnia 2003 r. Okręgowy Urząd Miar na podstawie decyzji Komisji Europejskiej z dnia 5 kwietnia 2004 r. uzyskał uprawnienia Jednostki Notyfikowanej Nr 1444 w zakresie zgodności wag nieautomatycznych Moduł F. Począwszy od dnia 1 czerwca 2007 r. Jednostka Notyfikowana może przeprowadzać ocenę zgodności przyrządów pomiarowych takich jak: wagi automatyczne, analizatory spalin samochodowych, materialne miary długości. Od marca 2008 r. JN prowadzi ocenę zgodności według Modułu D: wodomierze, gazomierze i liczniki energii elektrycznej czynnej.

Na podstawie rozporządzenia w sprawie zniesienia niektórych obwodowych urzędów miar oraz określenia obszaru działania i siedzib okręgowych i obwodowych urzędów miar zlikwidowano w 2010 r. dwa obwodowe urzędy miar – w Gliwicach i Sosnowcu. W skutek czego obecnie na terenie województwa śląskiego działa pięć obwodowych urzędów miar: w Katowicach, Bytomiu, Bielsku-Białej, Rybniku i Częstochowie.

Zespół Laboratoriów Wzorcujących uzyskał 19 października 2011 r. akredytację w PCA z dziedziny: ciśnienia i próżnia.